Tết Ông Công Ông Táo, hay còn gọi là Tết Táo Quân, là một trong những phong tục văn hóa lâu đời và đặc sắc của người Việt Nam, đánh dấu sự khởi đầu cho mùa xuân. Cứ vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch hàng năm, các gia đình Việt lại sửa soạn mâm cơm thịnh soạn để tiễn đưa các vị thần Bếp lên chầu Trời, báo cáo việc nhân gian. Phong tục này không chỉ thể hiện lòng thành kính với thần linh mà còn ẩn chứa những giá trị nhân văn sâu sắc về tình nghĩa vợ chồng, sự báo đáp và mong cầu một năm mới bình an, may mắn.
I. Nguồn Gốc Và Sự Tích Ngày Tết Ông Công Ông Táo
Tín ngưỡng thờ cúng Táo Quân của người Việt có nguồn gốc từ Lão giáo Trung Quốc với ba vị thần Thổ Công, Thổ Địa, Thổ Kỳ. Tuy nhiên, qua quá trình du nhập và bản địa hóa, Táo Quân trong văn hóa Việt đã mang đậm bản sắc riêng, được biết đến với sự tích “hai ông một bà” gồm Thổ Công (thần Đất), Thổ Địa (thần Nhà) và Thổ Kỳ (thần Bếp núc).
Sự tích dân gian kể về Thị Nhi và chồng là Trọng Cao. Cuộc sống của họ ban đầu êm ấm, nhưng vì không có con, Trọng Cao dần trở nên hay ghen tuông và thường xuyên gây gổ với vợ. Một lần, do mâu thuẫn nhỏ, Trọng Cao đã đánh đập và đuổi Thị Nhi ra khỏi nhà. Buồn tủi, Thị Nhi lang thang và gặp Phạm Lang, sau đó hai người nên duyên vợ chồng. Về phần Trọng Cao, sau khi nguôi giận, anh vô cùng hối hận và quyết tâm đi tìm vợ.
Sau một thời gian dài tìm kiếm trong cảnh nghèo khó, Trọng Cao may mắn đến xin ăn đúng nhà của Thị Nhi, lúc đó Phạm Lang đi vắng. Thị Nhi nhận ra chồng cũ và mời ông vào nhà, nấu cơm thiết đãi. Đúng lúc này, Phạm Lang trở về. Lo sợ chồng nghi ngờ, Thị Nhi đã giấu Trọng Cao dưới đống rạ sau vườn. Không may, đêm đó, Phạm Lang đốt đống rạ để lấy tro bón ruộng. Thấy lửa cháy dữ dội, Thị Nhi không màng nguy hiểm lao vào cứu chồng cũ. Thấy vợ lao vào lửa, Phạm Lang cũng vì thương vợ mà nhảy theo. Cả ba người cuối cùng đều chết trong biển lửa.
Thượng đế, cảm động trước tình nghĩa và sự thủy chung của ba người, đã phong cho họ làm vua bếp, hay còn gọi là Định phúc Táo Quân. Ngài giao cho Thổ Công (chồng mới – Phạm Lang) trông coi việc bếp núc, Thổ Địa (chồng cũ – Trọng Cao) trông coi việc trong nhà, còn Thổ Kỳ (vợ – Thị Nhi) trông coi việc chợ búa. Các vị Táo Quân không chỉ định đoạt may rủi, phúc họa cho gia chủ mà còn có nhiệm vụ ngăn cản ma quỷ xâm phạm, giữ bình yên cho ngôi nhà.
Ông Công Ông Táo chầu trời
Hàng năm, vào ngày 23 tháng Chạp, Táo Quân sẽ cưỡi cá chép hóa rồng lên Thiên đình để báo cáo mọi việc làm tốt và chưa tốt của con người trong suốt một năm, từ đó Thiên đình sẽ định đoạt công tội và có hình phạt hoặc phần thưởng thích đáng.
II. Ý Nghĩa Và Phong Tục Thờ Cúng Ngày Tết Ông Công Ông Táo
Người Việt tin rằng ba vị Thần Bếp (Táo Quân) có quyền năng quyết định vận mệnh, tài lộc và sự bình an cho gia đình, tùy thuộc vào những việc làm đúng đạo lý của gia chủ. Chính vì vậy, để bày tỏ lòng thành kính và cầu mong một năm mới sung túc, may mắn, các gia đình thường chuẩn bị lễ vật cúng tiễn Táo Quân lên chầu trời vào ngày 23 tháng Chạp một cách trang trọng.
Mâm cỗ cúng Ông Công Ông Táo thường bao gồm ba bộ mã (hai bộ cho Táo ông và một bộ cho Táo bà), cùng với vàng mã, hương, hoa, quả, cau, trầu. Bàn thờ Táo Quân thường được đặt ở vị trí trang nghiêm trong nhà, có bài vị thờ viết bằng chữ Hán. Sau lễ cúng, những đồ vàng mã sẽ được hóa cùng với bài vị cũ, sau đó bài vị mới sẽ được lập ra.
Mâm cỗ Ông Công Ông Táo
III. Cúng Và Phóng Sinh Cá Chép – Nét Đẹp Văn Hóa Độc Đáo
Theo truyền thuyết, cá chép là phương tiện duy nhất giúp Táo Quân có thể vượt Vũ Môn, hóa rồng và bay về trời để báo cáo. Do đó, cứ vào ngày Tết Ông Công Ông Táo, người Việt thường chuẩn bị một hoặc ba con cá chép sống, thả trong chậu nước cùng các lễ vật khác.
Cá chép
Sau khi hoàn tất lễ cúng, người ta sẽ mang cá chép ra sông, ao, hồ để thả. Hành động “phóng sinh” này mang ý nghĩa tiễn đưa Táo Quân về trời một cách thuận lợi, đồng thời thể hiện lòng từ bi, yêu thương chúng sinh của người Việt. Phong tục cúng và phóng sinh cá chép không chỉ là một nghi thức tâm linh mà còn là một nét đẹp văn hóa độc đáo, thể hiện sự gắn kết giữa con người với thiên nhiên và các giá trị đạo đức truyền thống.
